Opiekun osoby starszej ma prawo do jasnych warunków współpracy, wynagrodzenia oraz bezpiecznych i higienicznych warunków pracy. Zależy to od rodzaju umowy może korzystać z urlopu, ubezpieczenia społecznego i odpoczynku. Ma także prawo do szacunku, ochrony prywatności oraz wsparcia w wykonywaniu obowiązków, bez ponoszenia odpowiedzialności za decyzje podejmowane przez inne osoby.
Opiekun osoby starszej może korzystać z kilku różnych form pomocy, jednak ich przyznanie zależy od rodzaju opieki, stopnia niesamodzielności seniora, pokrewieństwa oraz sytuacji zawodowej opiekuna.
Świadczenia pieniężne i pomoc finansowana publicznie
Pracownik ubezpieczony w ZUS może otrzymać zasiłek opiekuńczy na opiekę nad chorym członkiem rodziny, w tym rodzicem, teściem, dziadkiem, małżonkiem lub dzieckiem. Przy opiece nad dorosłym członkiem rodziny limit wynosi co do zasady 14 dni w roku kalendarzowym. Zasiłek przysługuje, gdy nie ma innych domowników mogących zapewnić opiekę, a lekarz wystawi odpowiednie zaświadczenie. Świadczenie pielęgnacyjne na nowych zasadach dotyczy opieki nad osobą z niepełnosprawnością, która nie ukończyła 18 lat. Opiekunowie dorosłych osób z niepełnosprawnością mogą jednak korzystać z rozwiązań przejściowych, jeśli nabyli uprawnienia wcześniej, albo ubiegać się o wsparcie pośrednie, takie jak świadczenie wspierające przyznawane seniorowi. Jego wysokość zależy od poziomu potrzeby wsparcia ustalonego decyzją wojewódzkiego zespołu.
Gmina może sfinansować usługi opiekuńcze w domu seniora, specjalistyczne usługi opiekuńcze, posiłki, pomoc w czynnościach higienicznych oraz przygotowywaniu jedzenia. Odpłatność jest ustalana według dochodu osoby starszej i zasad przyjętych w lokalnej uchwale.
W sytuacji przeciążenia opiekun może także wnioskować o pobyt seniora w ośrodku wsparcia albo o usługi opieki wytchnieniowej.
Najczęściej dostępne formy wsparcia obejmują:
- zasiłek opiekuńczy z ZUS na czasową opiekę nad chorym członkiem rodziny;
- świadczenie wspierające wypłacane osobie starszej z niepełnosprawnością;
- usługi opiekuńcze organizowane przez ośrodek pomocy społecznej;
- specjalistyczne usługi opiekuńcze, między innymi pomoc pielęgnacyjną i rehabilitacyjną;
- opiekę wytchnieniową dla członka rodziny sprawującego stałą opiekę;
- skierowanie do dziennego domu pomocy, klubu seniora lub ośrodka wsparcia;
- umieszczenie w domu pomocy społecznej, gdy senior wymaga całodobowej opieki.
Urlop i ochrona zatrudnienia opiekuna
Pracownik opiekujący się rodzicem, małżonkiem lub inną osobą pozostającą we wspólnym gospodarstwie domowym może skorzystać z bezpłatnego urlopu opiekuńczego w wymiarze 5 dni rocznie, jeżeli senior wymaga znacznej opieki lub wsparcia z poważnych względów medycznych.
Urlop ten nie jest płatny i należy zgłosić go pracodawcy zgodnie z przepisami Kodeksu pracy.
Tak samo przysługują 2 dni albo 16 godzin zwolnienia z powodu działania siły wyższej w pilnych sprawach rodzinnych. Za ten czas pracownik zachowuje połowę wynagrodzenia. Wniosek o urlop lub zwolnienie nie wymaga zgody pracodawcy w formie uznaniowej, jeżeli spełnione są ustawowe przesłanki. Gdy opieka staje się stała, można sprawdzić urlop bezpłatny, zmianę rozkładu czasu pracy albo ograniczenie etatu.
Świadczenia pieniężne i pomoc społeczna dla opiekuna seniora
Opiekun osoby starszej nie otrzymuje automatycznie wynagrodzenia za codzienną pomoc.
Uprawnienie zależy od stanu zdrowia seniora, stopnia niepełnosprawności, wieku jej powstania oraz sytuacji dochodowej rodziny. Świadczenie wspierające jest przyznawane osobie z niepełnosprawnością, a nie jej opiekunowi. Senior może przeznaczyć je na opiekę, rehabilitację lub usługi asystenckie. Wniosek składa się do ZUS po uzyskaniu decyzji wojewódzkiego zespołu ustalającej poziom potrzeby wsparcia. Świadczenie pielęgnacyjne na nowych zasadach dotyczy przede wszystkim opiekunów osób z niepełnosprawnością, u których niepełnosprawność powstała przed ukończeniem 18. albo 25. roku życia. Zwykle nie obejmuje więc osoby, która stała się niesamodzielna dopiero w wieku senioralnym. W określonych, zachowanych prawem przypadkach może przysługiwać zasiłek dla opiekuna albo specjalny zasiłek opiekuńczy. Ich przyznanie wymaga spełnienia szczegółowych warunków, między innymi rezygnacji z zatrudnienia, kryterium dochodowego lub wcześniejszego prawa do świadczenia.
Opiekun może zwrócić się do ośrodka pomocy społecznej o usługi opiekuńcze w domu seniora, usługi specjalistyczne, posiłki, pracę socjalną, poradnictwo oraz skierowanie do dziennego domu pomocy. Gmina może przyznać także krótkoterminowe odciążenie opiekuna w ramach opieki wytchnieniowej, zależnie od programu i dostępnych środków.
Czy opiekun może zachować ubezpieczenie?
Osoba, która zrezygnowała z pracy i pobiera legalne świadczenie opiekuńcze, może mieć opłacane składki emerytalne, rentowe oraz zdrowotne przez właściwy organ. Sam fakt sprawowania opieki nad rodzicem lub małżonkiem nie powoduje jednak automatycznego objęcia ubezpieczeniem.
Przy braku świadczenia trzeba sprawdzić możliwość zgłoszenia do ubezpieczenia zdrowotnego przez członka rodziny albo urząd pracy.
Urlop pracowniczy i zasiłek na chorego członka rodziny
Pracownik opiekujący się starszym członkiem rodziny może skorzystać z urlopu opiekuńczego w wymiarze 5 dni w roku kalendarzowym. Jest on bezpłatny i służy zapewnieniu osobistej opieki lub wsparcia osobie wymagającej opieki z poważnych względów medycznych. Wniosek składa się pracodawcy najpóźniej dzień wcześniej, wskazując osobę wymagającą opieki oraz przyczynę. W nagłej sytuacji rodzinnej możliwe jest także zwolnienie z powodu działania siły wyższej: 2 dni albo 16 godzin rocznie, z zachowaniem połowy wynagrodzenia. To rozwiązanie obejmuje pilne sprawy rodzinne wywołane chorobą lub wypadkiem.
Zasiłek opiekuńczy z ZUS może przysługiwać na chorego rodzica, dziadka lub małżonka.
Przy opiece nad dorosłym członkiem rodziny zasadniczo wymagane jest wspólne gospodarstwo domowe w okresie sprawowania opieki, a limit wynosi co do zasady 14 dni w roku. Nie przysługuje, gdy inni domownicy mogą zapewnić choremu niezbędną opiekę. Opiekun seniora może wspierać chorego w organizacji leczenia i spraw urzędowych, lecz sam fakt opieki nie daje mu automatycznych uprawnień.
Pełnomocnictwo opiekuna seniora u lekarza i w urzędzie
Podstawą działania w imieniu seniora jest jego zgoda albo odpowiednie umocowanie. Przytomny i świadomy pacjent decyduje, komu lekarz może przekazywać informacje o stanie zdrowia. Najbezpieczniej złożyć pisemne upoważnienie, wskazując konkretną osobę oraz zakres dostępu do dokumentacji, wyników badań i informacji medycznych. Tajemnica lekarska obejmuje także informacje przekazywane rodzinie i faktycznemu opiekunowi.
Upoważnienie medyczne nie musi oznaczać prawa do podejmowania decyzji za pacjenta. Inny dokument może dotyczyć odbioru wyników, inny wglądu w dokumentację, a jeszcze inny wyrażania zgody na określone czynności, jeżeli przepisy na to pozwalają. W nagłym zagrożeniu życia lekarz może udzielić świadczenia bez wcześniejszej zgody, gdy zwłoka groziłaby poważnymi konsekwencjami. W urzędzie opiekun powinien posługiwać się pełnomocnictwem administracyjnym.
Senior może udzielić go na piśmie albo elektronicznie, określając sprawę i zakres reprezentacji.
Urząd może zażądać oryginału, urzędowo poświadczonej kopii lub potwierdzenia podpisu. Szczególne procedury obowiązują między innymi w ZUS, banku, ośrodku pomocy społecznej i przy świadczeniach opiekuńczych.
Praktycznie należy przygotować:
- pisemne upoważnienie do uzyskiwania informacji medycznych,
- zgodę na dostęp do dokumentacji leczenia,
- pełnomocnictwo do prowadzenia konkretnej sprawy urzędowej,
- kopię dokumentu tożsamości seniora i opiekuna, jeśli wymaga jej dana instytucja,
- dane kontaktowe obu osób,
- orzeczenie o ubezwłasnowolnieniu, jeżeli ustanowiono opiekuna prawnego,
- potwierdzenie złożenia dokumentów lub numer sprawy.
Czy rodzic musi osobiście iść do lekarza? Nie, jeśli wcześniej efektywnie upoważnił opiekuna.
Czy opiekun może podpisać zgodę na operację? Zwykle tylko wtedy, gdy ma status przedstawiciela ustawowego albo działa na podstawie szczególnych przepisów. Czy urząd ujawni opiekunowi dane seniora? Tylko w zakresie wynikającym z pełnomocnictwa lub umocowania ustawowego.
Opiekun osoby starszej nie uzyskuje automatycznie dostępu do dokumentacji medycznej tylko dlatego, że pomaga w codziennym działaniu, umawia wizyty albo sprawuje pieczę nad pacjentem. Zgodnie z ustawą o prawach pacjenta dokumentację udostępnia się pacjentowi, jego przedstawicielowi ustawowemu lub osobie upoważnionej przez pacjenta. Jeżeli senior jest świadomy i zdolny do podejmowania decyzji, może wskazać opiekuna jako osobę uprawnioną do wglądu w kartę leczenia, wyników badań, historii chorób, zaleceń oraz wypisów ze szpitala. Samo pokrewieństwo, wspólne zamieszkanie ani faktyczne sprawowanie opieki nie zastępują upoważnienia. Dotyczy to także małżonka, dziecka czy pracownika opieki społecznej.
Upoważnienie opiekuna osoby starszej do dokumentacji medycznej – kiedy jest wymagane?
Upoważnienie powinno jedno identyfikować pacjenta i opiekuna oraz określać zakres dostępu. Może obejmować całą dokumentację albo tylko konkretną placówkę, hospitalizację czy wyniki badań. Przepisy nie narzucają jednego ogólnopolskiego formularza, jednak podmiot leczniczy może wymagać formy pisemnej lub elektronicznej, aby potwierdzić tożsamość i wolę pacjenta.
Czy opiekun prawny może otrzymać dokumentację bez osobnego upoważnienia?
Tak, jeżeli opiekun jest przedstawicielem ustawowym pacjenta, na przykład został ustanowiony dla osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej.
W takiej sytuacji podstawą dostępu jest dokument potwierdzający umocowanie, a nie zwykłe oświadczenie seniora. Placówka może zażądać postanowienia sądu lub innego dokumentu wskazującego zakres reprezentacji.
Inaczej wygląda sytuacja osoby, która jedynie pomaga seniorowi, lecz nie ma statusu opiekuna prawnego.
Gdy pacjent nie może samodzielnie podpisać upoważnienia, ale nie ustanowiono przedstawiciela ustawowego, rodzina ani opiekun faktyczny nie otrzymują automatycznie pełnego dostępu. Placówka powinna ocenić podstawę prawną żądania, a w razie sporu konieczne może być rozstrzygnięcie sądu. Po śmierci pacjenta dokumentację mogą uzyskać osoby bliskie, chyba że pacjent za życia efektywnie wyłączył taki dostęp, a także osoba wcześniej przez niego upoważniona – z uwzględnieniem ustawowych ograniczeń.
